समास – मराठी व्याकरणातील समासाचे प्रकार, उपप्रकार व उदाहरणे
समास – मराठी व्याकरणातील समासाची संपूर्ण माहिती
समास हा मराठी व्याकरणातील एक महत्त्वाचा घटक आहे. शालेय परीक्षांमध्ये तसेच विविध स्पर्धात्मक परीक्षांमध्ये समासावर प्रश्न विचारले जातात. त्यामुळे समासाची व्याख्या, प्रकार, उदाहरणे आणि विग्रह समजून घेणे आवश्यक आहे.
समास म्हणजे काय?
दोन किंवा दोनपेक्षा अधिक शब्द एकत्र येऊन एक नवीन आणि संक्षिप्त शब्द तयार होतो, त्याला समास असे म्हणतात.
समासामुळे मोठा शब्दसमूह कमी शब्दांत व्यक्त करता येतो.
राजाचा पुत्र → राजपुत्र
येथे “राजाचा पुत्र” हा शब्दसमूह आहे. त्याऐवजी “राजपुत्र” हा एकच शब्द वापरला आहे. त्यामुळे राजपुत्र हा सामासिक शब्द आहे.
समासातील महत्त्वाच्या संज्ञा
१. पूर्वपद
समासातील पहिल्या शब्दाला पूर्वपद म्हणतात.
उदा. राजपुत्र या शब्दात “राज” हे पूर्वपद आहे.
२. उत्तरपद
समासातील दुसऱ्या शब्दाला उत्तरपद म्हणतात.
उदा. राजपुत्र या शब्दात “पुत्र” हे उत्तरपद आहे.
३. सामासिक शब्द
समासामुळे तयार झालेल्या नवीन शब्दाला सामासिक शब्द म्हणतात.
उदा. राज + पुत्र = राजपुत्र
४. विग्रह
सामासिक शब्दाचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी तो वेगळा करून सांगितला जातो, त्याला विग्रह म्हणतात.
उदा. राजपुत्र → राजाचा पुत्र
समासाचे प्रमुख प्रकार
मराठी व्याकरणात समासाचे पुढील प्रमुख प्रकार अभ्यासले जातात:
- अव्ययीभाव समास
- तत्पुरुष समास
- द्वंद्व समास
- बहुव्रीही समास
- द्विगू समास
१. अव्ययीभाव समास
ज्या समासामध्ये पूर्वपद महत्त्वाचे असते आणि सामासिक शब्दाचा उपयोग अव्ययाप्रमाणे होतो, त्याला अव्ययीभाव समास म्हणतात.
उदाहरणे
- यथाशक्ती = शक्तीप्रमाणे
- प्रतिदिन = प्रत्येक दिवशी
- आमरण = मरेपर्यंत
- यथामती = मतीप्रमाणे
| सामासिक शब्द | विग्रह |
|---|---|
| यथाशक्ती | शक्तीप्रमाणे |
| यथामती | मतीप्रमाणे |
| प्रतिदिन | प्रत्येक दिवशी |
| आमरण | मरेपर्यंत |
२. तत्पुरुष समास
ज्या समासामध्ये उत्तरपद प्रधान असते आणि दोन्ही पदांमधील संबंध विभक्तीच्या साहाय्याने स्पष्ट होतो, त्याला तत्पुरुष समास म्हणतात.
उदाहरणे
- राजपुत्र = राजाचा पुत्र
- देवपूजा = देवाची पूजा
- गृहप्रवेश = गृहात प्रवेश
- वनवास = वनात वास
- देशभक्त = देशाचा भक्त
| सामासिक शब्द | विग्रह |
|---|---|
| राजपुत्र | राजाचा पुत्र |
| देवपूजा | देवाची पूजा |
| गृहप्रवेश | गृहात प्रवेश |
| वनवास | वनात वास |
| देशभक्त | देशाचा भक्त |
३. द्वंद्व समास
ज्या समासामध्ये दोन्ही पदे समान महत्त्वाची असतात, त्याला द्वंद्व समास म्हणतात.
या समासाचा विग्रह करताना सामान्यतः “आणि” हा शब्द वापरला जातो.
उदाहरणे
- आईवडील = आई आणि वडील
- सुखदुःख = सुख आणि दुःख
- दिवसरात्र = दिवस आणि रात्र
- भाऊबहीण = भाऊ आणि बहीण
- रामलक्ष्मण = राम आणि लक्ष्मण
- अन्नपाणी = अन्न आणि पाणी
| सामासिक शब्द | विग्रह |
|---|---|
| आईवडील | आई आणि वडील |
| सुखदुःख | सुख आणि दुःख |
| दिवसरात्र | दिवस आणि रात्र |
| भाऊबहीण | भाऊ आणि बहीण |
विग्रह करताना “आणि” हा शब्द सहज येत असेल तर तो द्वंद्व समास असतो.
४. बहुव्रीही समास
ज्या समासामध्ये सामासिक शब्दातील दोन्ही पदे प्रधान नसून त्या दोन्ही पदांपासून वेगळ्या तिसऱ्याच व्यक्तीचा किंवा वस्तूचा बोध होतो, त्याला बहुव्रीही समास म्हणतात.
उदाहरणे
- नीलकंठ = निळा आहे कंठ ज्याचा तो
- दशानन = दहा आहेत मुखे ज्याला तो
- लंबोदर = लांब आहे उदर ज्याचे तो
- चतुर्भुज = चार आहेत भुजा ज्याच्या तो
- पीतांबर = पिवळे आहे अंबर ज्याचे तो
| सामासिक शब्द | विग्रह | बोध |
|---|---|---|
| नीलकंठ | निळा आहे कंठ ज्याचा तो | शिव |
| दशानन | दहा आहेत मुखे ज्याला तो | रावण |
| लंबोदर | लांब आहे उदर ज्याचे तो | गणपती |
सामासिक शब्दातील दोन्ही पदांपेक्षा वेगळ्या व्यक्तीचा किंवा वस्तूचा बोध होत असेल, तर तो बहुव्रीही समास असतो.
५. द्विगू समास
ज्या समासामध्ये पहिले पद संख्यावाचक असते आणि संपूर्ण सामासिक शब्दातून समूहाचा अर्थ व्यक्त होतो, त्याला द्विगू समास म्हणतात.
उदाहरणे
- त्रिभुवन = तीन भुवनांचा समूह
- त्रिकोण = तीन कोनांचा समूह
- चौकोन = चार कोनांचा समूह
- त्रिमिती = तीन मितींचा समूह
- पंचवटी = पाच वडांचा समूह
- सप्तसागर = सात सागरांचा समूह
| सामासिक शब्द | विग्रह |
|---|---|
| त्रिभुवन | तीन भुवनांचा समूह |
| त्रिकोण | तीन कोनांचा समूह |
| चौकोन | चार कोनांचा समूह |
| त्रिमिती | तीन मितींचा समूह |
| पंचवटी | पाच वडांचा समूह |
समास आणि विग्रह यातील फरक
समास म्हणजे मोठा शब्दसमूह संक्षिप्त करून एक शब्द तयार करणे.
विग्रह म्हणजे त्या सामासिक शब्दाचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी तो पुन्हा शब्दसमूहात मांडणे.
राजपुत्र → समास
राजाचा पुत्र → विग्रह
आईवडील → समास
आई आणि वडील → विग्रह
त्रिभुवन → समास
तीन भुवनांचा समूह → विग्रह
समास ओळखण्याची सोपी पद्धत
- सर्वप्रथम सामासिक शब्दाचा विग्रह करा.
- विग्रहामध्ये “आणि” येत असेल तर द्वंद्व समास तपासा.
- पहिले पद संख्यावाचक असून समूहाचा अर्थ असेल तर द्विगू समास तपासा.
- तिसऱ्या व्यक्तीचा किंवा वस्तूचा बोध होत असेल तर बहुव्रीही समास तपासा.
- उत्तरपद प्रधान असेल तर तत्पुरुष समास तपासा.
- पूर्वपद प्रधान आणि अव्ययाचा अर्थ असेल तर अव्ययीभाव समास तपासा.
परीक्षेसाठी सराव
खालील सामासिक शब्दांचा विग्रह करून समासाचा प्रकार ओळखा.
- राजपुत्र
- आईवडील
- त्रिभुवन
- नीलकंठ
- यथाशक्ती
- देवपूजा
- सुखदुःख
- त्रिकोण
- दशानन
- प्रतिदिन
सरावाची उत्तरे
| सामासिक शब्द | विग्रह | समास |
|---|---|---|
| राजपुत्र | राजाचा पुत्र | तत्पुरुष |
| आईवडील | आई आणि वडील | द्वंद्व |
| त्रिभुवन | तीन भुवनांचा समूह | द्विगू |
| नीलकंठ | निळा आहे कंठ ज्याचा तो | बहुव्रीही |
| यथाशक्ती | शक्तीप्रमाणे | अव्ययीभाव |
| देवपूजा | देवाची पूजा | तत्पुरुष |
| सुखदुःख | सुख आणि दुःख | द्वंद्व |
| त्रिकोण | तीन कोनांचा समूह | द्विगू |
| दशानन | दहा मुखे आहेत ज्याला तो | बहुव्रीही |
| प्रतिदिन | प्रत्येक दिवशी | अव्ययीभाव |
निष्कर्ष
समासामुळे भाषेतील मोठा शब्दसमूह कमी शब्दांत आणि प्रभावीपणे व्यक्त करता येतो. समासाचा प्रकार ओळखण्यासाठी सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे सामासिक शब्दाचा योग्य विग्रह करणे. विग्रह समजला की समासाचा प्रकार ओळखणे सोपे जाते.
Rukmini Classes – मराठी व्याकरण
समासाचे ४ मुख्य प्रकार (आणि उपप्रकार)
१. अव्ययीभाव समास
वैशिष्ट्य: या समासात पहिले पद (शब्द) मुख्य असते आणि तयार झालेला सामासिक शब्द क्रियाविशेषणासारखा कार्य करतो.
उदाहरणे:
- आजन्म – जन्मापासून
- गावोगाव – प्रत्येक गावात
२. तत्पुरुष समास
वैशिष्ट्य: या समासात दुसरे पद (शब्द) मुख्य किंवा प्रधान असते आणि विग्रह करताना विभक्ती प्रत्यय किंवा शब्द लावावा लागतो.
प्रमुख उपप्रकार:
-
कर्मधारय समास: दोन्ही पदे एकाच विभक्तीत असतात.
उदा. नीलकमल – निळे आहे जे कमल. -
द्विगु समास: यात पहिले पद संख्याविशेषण असते आणि समूहाचा बोध होतो.
उदा. पंचवटी – पाच वडांचा समूह.
३. द्वंद्व समास
वैशिष्ट्य: या समासातील दोन्ही पदे (शब्द) समान किंवा दोन्ही पदे महत्त्वाची असतात.
प्रमुख उपप्रकार:
-
इतरेतर द्वंद्व: आणि, व या शब्दांनी विग्रह होतो.
उदा. आईवडील – आई आणि वडील. -
वैकल्पिक द्वंद्व: किंवा, अथवा, वा चा वापर होतो.
उदा. बरेवाईट – बरे किंवा वाईट. -
समाहार द्वंद्व: यात अर्थाप्रमाणे इतर गोष्टींचाही समावेश होतो.
उदा. मीठभाकर – मीठभाकर व इतर साधी अन्नपदार्थ.
४. बहुव्रीही समास
वैशिष्ट्य: या समासातील दोन्ही पदे महत्त्वाची नसून, या दोन्ही पदांशिवाय तिसऱ्याच पदाचा बोध होतो आणि तो शब्द विशेषणासारखा वापरला जातो.
उदाहरणे:
- चंद्रमौली – चंद्राला म्लान करणारा किंवा मस्तकावर चंद्र आहे असा तो – शंकर.
- गजानन – गजाचे आहे आनन ज्याचे असा तो – गणपती.
समासाचे प्रकार – थोडक्यात
| समास | मुख्य वैशिष्ट्य | उपप्रकार / उदाहरण |
|---|---|---|
| अव्ययीभाव | पहिले पद प्रधान | आजन्म, गावोगाव |
| तत्पुरुष | दुसरे पद प्रधान | कर्मधारय, द्विगु |
| द्वंद्व | दोन्ही पदे प्रधान | इतरेतर, वैकल्पिक, समाहार |
| बहुव्रीही | तिसऱ्या पदाचा बोध | चंद्रमौली, गजानन |
Comments
Post a Comment