द्वंद्व समास – सविस्तर माहिती, प्रकार, विग्रह व उदाहरणे | मराठी व्याकरण

 

द्वंद्व समास – सविस्तर माहिती, प्रकार व उदाहरणे

द्वंद्व समास हा मराठी व्याकरणातील एक महत्त्वाचा समास आहे. ज्या समासात सामासिक शब्दातील दोन्ही पदे प्रधान असतात, त्याला द्वंद्व समास म्हणतात.

द्वंद्व समासाचा विग्रह करताना सामान्यतः “आणि”, “व”, “किंवा”, “अथवा” यांसारखे शब्द वापरले जातात.

उदाहरण:
आईवडील → आई आणि वडील

येथे “आई” आणि “वडील” ही दोन्ही पदे महत्त्वाची आहेत. म्हणून आईवडील हा द्वंद्व समास आहे.

द्वंद्व समासाचे प्रकार

द्वंद्व समासाचे मुख्यतः तीन प्रकार मानले जातात:

1. इतरेतर द्वंद्व समास
2. समाहार द्वंद्व समास
3. वैकल्पिक द्वंद्व समास

१. इतरेतर द्वंद्व समास

ज्या द्वंद्व समासात सामासिक शब्दातील दोन्ही पदांचा स्वतंत्रपणे बोध होतो आणि विग्रह करताना “आणि” किंवा “व” हा शब्द येतो, त्याला इतरेतर द्वंद्व समास म्हणतात.

या प्रकारात दोन्ही पदे स्वतंत्र आणि समान महत्त्वाची असतात.

इतरेतर द्वंद्व समासाची उदाहरणे

क्र.	सामासिक शब्द	विग्रह
1	आईवडील	आई आणि वडील
2	भाऊबहीण	भाऊ आणि बहीण
3	रामलक्ष्मण	राम आणि लक्ष्मण
4	स्त्रीपुरुष	स्त्री आणि पुरुष
5	नरनारी	नर आणि नारी
6	सुखदुःख	सुख आणि दुःख
7	पापपुण्य	पाप आणि पुण्य
8	दिवसरात्र	दिवस आणि रात्र
9	जन्ममृत्यू	जन्म आणि मृत्यू
10	लाभहानी	लाभ आणि हानी
11	मानअपमान	मान आणि अपमान
12	यशअपयश	यश आणि अपयश
13	देशविदेश	देश आणि विदेश
14	पशुपक्षी	पशू आणि पक्षी
15	नदीपर्वत	नदी आणि पर्वत

२. समाहार द्वंद्व समास

ज्या द्वंद्व समासात सामासिक शब्दातून दोन्ही पदांच्या समूहाचा किंवा एकत्रित अर्थाचा बोध होतो, त्याला समाहार द्वंद्व समास म्हणतात.

या प्रकारात दोन किंवा अधिक गोष्टींचा एकत्रितपणे विचार केला जातो. त्यामुळे त्यातून समूह किंवा समुच्चय व्यक्त होतो.

समाहार द्वंद्व समासाची उदाहरणे

क्र.	सामासिक शब्द	विग्रह
1	अन्नपाणी	अन्न आणि पाणी
2	चहापाणी	चहा आणि पाणी
3	भाजीपाला	भाजी आणि पाला
4	दहीदूध	दही आणि दूध
5	वरणभात	वरण आणि भात
6	मीठमिरची	मीठ आणि मिरची
7	कपडेलत्ते	कपडे आणि लत्ते
8	हातपाय	हात आणि पाय
9	घरदार	घर आणि दार
10	झाडाझुडपे	झाडे आणि झुडपे

३. वैकल्पिक द्वंद्व समास

ज्या द्वंद्व समासात विग्रह करताना “किंवा”, “अथवा” यांसारखे शब्द येतात, त्याला वैकल्पिक द्वंद्व समास म्हणतात.

या प्रकारात दोन पर्यायांपैकी एकाचा पर्याय व्यक्त होतो.

वैकल्पिक द्वंद्व समासाची उदाहरणे

क्र.	सामासिक शब्द	विग्रह
1	खरेखोटे	खरे किंवा खोटे
2	बरेवाईट	बरे किंवा वाईट
3	योग्यायोग्य	योग्य किंवा अयोग्य
4	सत्यासत्य	सत्य किंवा असत्य
5	नफातोटा	नफा किंवा तोटा
6	जिंकणेहारणे	जिंकणे किंवा हारणे

द्वंद्व समास ओळखण्याची सोपी युक्ती

प्रकार	ओळख	उदाहरण
इतरेतर	आणि / व	आईवडील → आई आणि वडील
समाहार	समूह / एकत्रित अर्थ	अन्नपाणी → अन्न आणि पाणी
वैकल्पिक	किंवा / अथवा	खरेखोटे → खरे किंवा खोटे

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:

दोन्ही पदे प्रधान → द्वंद्व समास

आणि / व → इतरेतर द्वंद्व
समूह / एकत्रित अर्थ → समाहार द्वंद्व
किंवा / अथवा → वैकल्पिक द्वंद्व

सरावासाठी काही उदाहरणे

1. आईवडील → आई आणि वडील
2. सुखदुःख → सुख आणि दुःख
3. पापपुण्य → पाप आणि पुण्य
4. पशुपक्षी → पशू आणि पक्षी
5. अन्नपाणी → अन्न आणि पाणी
6. भाजीपाला → भाजी आणि पाला
7. खरेखोटे → खरे किंवा खोटे
8. बरेवाईट → बरे किंवा वाईट