तत्पुरुष समास – प्रकार, कर्मधारय व द्विगू समास, विग्रह व उदाहरणे

 

तत्पुरुष समास – सविस्तर माहिती, प्रकार, विग्रह व उदाहरणे

तत्पुरुष समास हा मराठी व्याकरणातील महत्त्वाचा समास आहे. तत्पुरुष समासामध्ये सामान्यतः दुसरे पद प्रधान असते. समासाचा विग्रह करताना दोन पदांमधील संबंध स्पष्ट करण्यासाठी विभक्ती प्रत्ययाचा उपयोग होतो.

तत्पुरुष समास म्हणजे काय?

ज्या समासामध्ये दुसरे पद प्रधान असते आणि समासाचा विग्रह करताना दोन पदांमध्ये विभक्तीचा संबंध दिसून येतो, त्याला तत्पुरुष समास म्हणतात.

उदाहरण: राजपुत्र = राजाचा पुत्र

येथे 'पुत्र' हे दुसरे पद प्रधान आहे. 'राजाचा' आणि 'पुत्र' यांच्यामध्ये षष्ठी विभक्तीचा संबंध आहे. म्हणून राजपुत्र हा तत्पुरुष समास आहे.

तत्पुरुष समासाची वैशिष्ट्ये

• तत्पुरुष समासामध्ये दुसरे पद प्रधान असते.
• समासाचा विग्रह करताना विभक्तीचा प्रत्यय वापरला जातो.
• विग्रहामध्ये दोन पदांमधील संबंध स्पष्ट होतो.
• विभक्तीनुसार तत्पुरुष समासाचे वेगवेगळे प्रकार पडतात.
• कर्मधारय आणि द्विगू हे तत्पुरुष समासाचे महत्त्वाचे प्रकार मानले जातात.

तत्पुरुष समासाचे प्रकार

विभक्तीनुसार तत्पुरुष समासाचे पुढील प्रकार सांगितले जातात:

1. द्वितीया तत्पुरुष
2. तृतीया तत्पुरुष
3. चतुर्थी तत्पुरुष
4. पंचमी तत्पुरुष
5. षष्ठी तत्पुरुष
6. सप्तमी तत्पुरुष

१. द्वितीया तत्पुरुष समास

ज्या तत्पुरुष समासाच्या विग्रहामध्ये द्वितीया विभक्तीचा संबंध दिसतो, त्याला द्वितीया तत्पुरुष समास म्हणतात.

सामासिक शब्द	विग्रह
यशप्राप्त	यश प्राप्त केलेले
ग्रामगत	ग्रामाला गेलेला
स्वर्गगत	स्वर्गाला गेलेला

२. तृतीया तत्पुरुष समास

ज्या तत्पुरुष समासाच्या विग्रहामध्ये तृतीया विभक्तीचा संबंध दिसतो, त्याला तृतीया तत्पुरुष समास म्हणतात.

सामासिक शब्द	विग्रह
हस्तलिखित	हाताने लिहिलेले
श्रमजीवी	श्रमाने जगणारा
तोंडपाठ	तोंडाने पाठ केलेले

३. चतुर्थी तत्पुरुष समास

ज्या तत्पुरुष समासाच्या विग्रहामध्ये चतुर्थी विभक्तीचा संबंध दिसतो, त्याला चतुर्थी तत्पुरुष समास म्हणतात.

सामासिक शब्द	विग्रह
देवपूजा	देवासाठी पूजा
देशसेवा	देशासाठी सेवा
गुरुदक्षिणा	गुरूसाठी दक्षिणा

४. पंचमी तत्पुरुष समास

ज्या तत्पुरुष समासाच्या विग्रहामध्ये पंचमी विभक्तीचा संबंध दिसतो, त्याला पंचमी तत्पुरुष समास म्हणतात.

सामासिक शब्द	विग्रह
भयमुक्त	भयापासून मुक्त
रोगमुक्त	रोगापासून मुक्त
ऋणमुक्त	ऋणापासून मुक्त

५. षष्ठी तत्पुरुष समास

ज्या तत्पुरुष समासाच्या विग्रहामध्ये षष्ठी विभक्तीचा संबंध दिसतो, त्याला षष्ठी तत्पुरुष समास म्हणतात.

सामासिक शब्द	विग्रह
राजपुत्र	राजाचा पुत्र
देवालय	देवाचे आलय
गृहस्वामी	गृहाचा स्वामी
भारतभूमी	भारताची भूमी

६. सप्तमी तत्पुरुष समास

ज्या तत्पुरुष समासाच्या विग्रहामध्ये सप्तमी विभक्तीचा संबंध दिसतो, त्याला सप्तमी तत्पुरुष समास म्हणतात.

सामासिक शब्द	विग्रह
वनवास	वनात वास
गृहप्रवेश	गृहात प्रवेश
जलमग्न	जलात मग्न

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे

• तत्पुरुष समासात दुसरे पद प्रधान असते.
• विग्रह करताना विभक्तीचा संबंध दिसतो.
• तत्पुरुष समासाचे सहा विभक्तीनुसार प्रकार आहेत.
• कर्मधारय आणि द्विगू हे महत्त्वाचे प्रकार आहेत.
• समास ओळखताना विग्रह करणे सर्वात महत्त्वाचे आहे.

सरावासाठी प्रश्न

खालील सामासिक शब्दांचा समास ओळखा व त्यांचा विग्रह करा.

1. राजपुत्र
2. हस्तलिखित
3. देवपूजा
4. भयमुक्त
5. वनवास
6. गृहप्रवेश
7. नीलकमल
8. महापुरुष
9. त्रिकोण
10. देशसेवा

निष्कर्ष

तत्पुरुष समास समजून घेताना दुसरे पद प्रधान आहे का आणि विग्रहामध्ये कोणती विभक्ती येते हे लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे. विभक्तीनुसार प्रकार आणि त्यांची उदाहरणे सरावल्यास तत्पुरुष समास सहज ओळखता येतो.

कर्मधारय समास

कर्मधारय समास हा तत्पुरुष समासाचा एक महत्त्वाचा प्रकार आहे. यामध्ये पहिले पद दुसऱ्या पदाचे विशेषण किंवा विशेष स्वरूप स्पष्ट करते.

सामासिक शब्द	विग्रह
नीलकमल	निळे कमळ
महापुरुष	महान पुरुष
मुखचंद्र	चंद्रासारखे मुख
चरणकमल	कमळासारखे चरण
कमलनयन	कमळासारखे नयन

कर्मधारय समास – भरपूर उदाहरणे

कर्मधारय समास हा तत्पुरुष समासाचा एक प्रकार आहे. या समासात पहिले पद विशेषण आणि दुसरे पद विशेष्य असते. दोन्ही पदांमधून एकाच व्यक्तीचा किंवा वस्तूचा बोध होतो.

कर्मधारय समासाची उदाहरणे

सामासिक शब्द	विग्रह
नीलकमल	निळे असे कमल
महापुरुष	महान असा पुरुष
महात्मा	महान असा आत्मा
सज्जन	सत् असा जन
दुर्जन	दुष्ट असा जन
श्वेतकमल	पांढरे असे कमल
लालफूल	लाल असे फूल
काळामृग	काळा असा मृग
सुंदरमुलगी	सुंदर अशी मुलगी
सुंदरफूल	सुंदर असे फूल
लहानमूल	लहान असे मूल
मोठामाणूस	मोठा असा माणूस
गरीबमाणूस	गरीब असा माणूस
हुशारविद्यार्थी	हुशार असा विद्यार्थी
आळशीमुलगा	आळशी असा मुलगा
शूरवीर	शूर असा वीर
वीरपुरुष	वीर असा पुरुष
श्रेष्ठकवी	श्रेष्ठ असा कवी
थोरपुरुष	थोर असा पुरुष
महाविद्यालय	महान असे विद्यालय
महादेव	महान असा देव
महापर्वत	महान असा पर्वत
महासागर	महान असा सागर
महावृक्ष	महान असा वृक्ष
महायुद्ध	महान असे युद्ध
मधुरवाणी	मधुर अशी वाणी
मधुरभाषण	मधुर असे भाषण
कडूऔषध	कडू असे औषध
गोडफळ	गोड असे फळ
ताजेफळ	ताजे असे फळ
उंचपर्वत	उंच असा पर्वत
खोलसमुद्र	खोल असा समुद्र
विशालभवन	विशाल असे भवन
विशालवृक्ष	विशाल असा वृक्ष
पवित्रभूमी	पवित्र अशी भूमी
पवित्रस्थान	पवित्र असे स्थान
शुभकार्य	शुभ असे कार्य
शुभदिन	शुभ असा दिन
काळीरात्र	काळी अशी रात्र
सुंदरदृश्य	सुंदर असे दृश्य
रमणीयस्थळ	रमणीय असे स्थळ
चतुरमुलगा	चतुर असा मुलगा
धाडसीमुलगी	धाडसी अशी मुलगी
प्रामाणिकमाणूस	प्रामाणिक असा माणूस

कर्मधारय समास ओळखण्याची सोपी पद्धत

विग्रह करताना “असा, अशी, असे” हे शब्द सहज येत असतील, तर तो कर्मधारय समास असण्याची शक्यता असते.

• नीलकमल → निळे असे कमल
• महापुरुष → महान असा पुरुष
• सुंदरफूल → सुंदर असे फूल
• शूरवीर → शूर असा वीर
• पवित्रभूमी → पवित्र अशी भूमी

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:
पहिले पद = विशेषण
दुसरे पद = विशेष्य
दोन्ही पदे = एकाच व्यक्ती किंवा वस्तूचा बोध
कर्मधारय = तत्पुरुष समासाचा प्रकार

द्विगू समास

सामासिक शब्द	विग्रह
त्रिकोण	तीन कोनांचा समूह
चौकोन	चार कोनांचा समूह
त्रिभुवन	तीन भुवनांचा समूह
पंचवटी	पाच वटवृक्षांचा समूह

 द्विगू समास

द्विगू समास हा समासाचा एक प्रकार आहे. ज्या समासातील पहिले पद संख्यावाचक असते आणि संपूर्ण सामासिक शब्दातून समूहाचा अर्थ व्यक्त होतो, त्याला द्विगू समास म्हणतात.

द्विगू समासाची मुख्य वैशिष्ट्ये:

• पहिले पद संख्यावाचक असते.
• संपूर्ण शब्दातून समूहाचा अर्थ व्यक्त होतो.
• विग्रह करताना बहुतेक वेळा “...चा समूह” असा अर्थ होतो.

द्विगू समासाची उदाहरणे

क्र.	सामासिक शब्द	विग्रह
1	त्रिकोण	तीन कोनांचा समूह
2	त्रिभुज	तीन भुजांचा समूह
3	त्रिभुवन	तीन भुवनांचा समूह
4	त्रिमिती	तीन मितींचा समूह
5	त्रिरत्न	तीन रत्नांचा समूह
6	चौकोन	चार कोनांचा समूह
7	चतुर्भुज	चार भुजांचा समूह
8	चतुर्वेद	चार वेदांचा समूह
9	पंचतत्त्व	पाच तत्त्वांचा समूह
10	पंचेंद्रिये	पाच इंद्रियांचा समूह
11	पंचमहाभूते	पाच महाभूतांचा समूह
12	पंचवटी	पाच वटवृक्षांचा समूह
13	सप्तर्षी	सात ऋषींचा समूह
14	सप्तसागर	सात सागरांचा समूह
15	सप्तपदी	सात पावलांचा समूह
16	अष्टदिशा	आठ दिशांचा समूह
17	अष्टविनायक	आठ विनायकांचा समूह
18	नवग्रह	नऊ ग्रहांचा समूह
19	नवरत्न	नऊ रत्नांचा समूह
20	नवरात्र	नऊ रात्रींचा समूह
21	दशदिशा	दहा दिशांचा समूह
22	दशावतार	दहा अवतारांचा समूह

द्विगू समास ओळखण्याची सोपी युक्ती

सामासिक शब्दाचे पहिले पद जर संख्यावाचक असेल आणि त्या शब्दातून समूहाचा अर्थ व्यक्त होत असेल, तर तो द्विगू समास असतो.

परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा:

संख्यावाचक पहिले पद + समूहाचा अर्थ = द्विगू समास

झटपट उदाहरणे

• त्रिकोण → तीन कोनांचा समूह
• चतुर्भुज → चार भुजांचा समूह
• पंचतत्त्व → पाच तत्त्वांचा समूह
• सप्तर्षी → सात ऋषींचा समूह
• अष्टदिशा → आठ दिशांचा समूह
• नवग्रह → नऊ ग्रहांचा समूह
• दशदिशा → दहा दिशांचा समूह

तत्पुरुष समास ओळखण्याची सोपी पद्धत

1. सर्वप्रथम सामासिक शब्द ओळखा.
2. त्या शब्दाचा विग्रह करा.
3. विग्रहामध्ये कोणती विभक्ती येते ते पाहा.
4. दुसरे पद प्रधान आहे का ते तपासा.
5. विभक्तीचा संबंध असल्यास तो तत्पुरुष समास असू शकतो.

तत्पुरुष समास – आणखी उदाहरणे

• राजमहल = राजाचा महल
• देवपूजा = देवाची पूजा
• देशभक्त = देशाचा भक्त
• गुरुदक्षिणा = गुरूसाठी दक्षिणा
• हस्तलिखित = हाताने लिहिलेले
• भयमुक्त = भयापासून मुक्त
• वनवास = वनात वास
• गृहप्रवेश = गृहात प्रवेश
• रोगमुक्त = रोगापासून मुक्त
• यशप्राप्त = यश प्राप्त केलेले

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे मुद्दे

• तत्पुरुष समासात दुसरे पद प्रधान असते.
• विग्रह करताना विभक्तीचा संबंध दिसतो.
• तत्पुरुष समासाचे सहा विभक्तीनुसार प्रकार आहेत.
• कर्मधारय आणि द्विगू हे महत्त्वाचे प्रकार आहेत.
• समास ओळखताना विग्रह करणे सर्वात महत्त्वाचे आहे.

सरावासाठी प्रश्न

खालील सामासिक शब्दांचा समास ओळखा व त्यांचा विग्रह करा.

1. राजपुत्र
2. हस्तलिखित
3. देवपूजा
4. भयमुक्त
5. वनवास
6. गृहप्रवेश
7. नीलकमल
8. महापुरुष
9. त्रिकोण
10. देशसेवा

निष्कर्ष

तत्पुरुष समास समजून घेताना दुसरे पद प्रधान आहे का आणि विग्रहामध्ये कोणती विभक्ती येते हे लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे. विभक्तीनुसार प्रकार आणि त्यांची उदाहरणे सरावल्यास तत्पुरुष समास सहज ओळखता येतो.

Rukmini Classes – मराठी व्याकरण, महाराष्ट्र बोर्ड आणि परीक्षेच्या तयारीसाठी उपयुक्त अभ्याससामग्री.