अव्ययीभाव समास – सविस्तर माहिती, वैशिष्ट्ये, विग्रह व उदाहरणे

 

अव्ययीभाव समास – सविस्तर माहिती, वैशिष्ट्ये आणि उदाहरणे

मराठी व्याकरणामध्ये समास हा एक महत्त्वाचा विषय आहे. दोन किंवा दोनपेक्षा अधिक शब्द एकत्र येऊन एक संक्षिप्त शब्द तयार होतो, त्याला समास म्हणतात. समासाचे विविध प्रकार आहेत. त्यापैकी अव्ययीभाव समास हा एक महत्त्वाचा प्रकार आहे.

अव्ययीभाव समास म्हणजे काय?

ज्या समासामध्ये पहिले पद प्रधान असते आणि सामासिक शब्दाचा उपयोग वाक्यात अव्यय किंवा क्रियाविशेषणाप्रमाणे केला जातो, त्याला अव्ययीभाव समास म्हणतात.

सोप्या भाषेत सांगायचे झाल्यास, ज्या सामासिक शब्दातून कधी, कसे, किती वेळा, कुठे किंवा किती काळ यांसारख्या प्रश्नांची उत्तरे मिळतात, तेथे अव्ययीभाव समास आढळू शकतो.

उदाहरण

यथाशक्ती = शक्तीप्रमाणे

वाक्य – त्याने यथाशक्ती मदत केली.

येथे “यथाशक्ती” हा शब्द “मदत कशी केली?” या प्रश्नाचे उत्तर देतो. म्हणून यथाशक्ती हा अव्ययीभाव समास आहे.

अव्ययीभाव समासाची वैशिष्ट्ये

१. पहिले पद प्रधान असते

अव्ययीभाव समासामध्ये पूर्वपद म्हणजे पहिले पद मुख्य किंवा प्रधान असते.

उदा. यथाशक्ती = शक्तीप्रमाणे

२. सामासिक शब्द अव्ययाप्रमाणे वापरला जातो

अव्ययीभाव समासातून तयार झालेला शब्द वाक्यामध्ये अव्ययाप्रमाणे वापरला जातो.

उदा. तो प्रतिदिन अभ्यास करतो.

येथे “प्रतिदिन” हा शब्द “कधी?” या प्रश्नाचे उत्तर देतो.

३. क्रियाविशेषणाचे कार्य करतो

अव्ययीभाव समासातील सामासिक शब्द अनेकदा वाक्यात क्रियाविशेषणाचे कार्य करतो. तो क्रिया कधी, कुठे, कशी किंवा किती वेळा घडते हे सांगतो.

४. पहिले पद अव्यय किंवा अव्ययासारखे असते

अनेक अव्ययीभाव समासांमध्ये पहिले पद आ, प्रति, यथा, दर इत्यादी स्वरूपाचे असते.

• आजन्म
• आमरण
• प्रतिदिन
• प्रतिक्षण
• यथाशक्ती
• यथामती
• दररोज
• दरवर्षी

अव्ययीभाव समासाची महत्त्वाची उदाहरणे

क्र.	सामासिक शब्द	विग्रह	अर्थ
1	आजन्म	जन्मापासून	आयुष्यभर
2	आमरण	मरणापर्यंत	मरेपर्यंत
3	प्रतिदिन	प्रत्येक दिवशी	रोज
4	प्रतिक्षण	प्रत्येक क्षणाला	हरघडी
5	प्रतिवर्षी	प्रत्येक वर्षी	दरवर्षी
6	प्रतिमहिना	प्रत्येक महिन्याला	दर महिन्याला
7	यथाशक्ती	शक्तीप्रमाणे	शक्तीनुसार
8	यथामती	मतीप्रमाणे	बुद्धीनुसार
9	यथाक्रम	क्रमाप्रमाणे	क्रमाने
10	यथासांग	सांगितल्याप्रमाणे	पूर्णपणे
11	यथासमय	समयाप्रमाणे	योग्य वेळी
12	दररोज	दर एका दिवशी	रोज
13	दरमहा	दर एका महिन्याला	प्रत्येक महिन्याला
14	दरवर्षी	दर एका वर्षी	प्रत्येक वर्षी
15	गावोगाव	प्रत्येक गावात	प्रत्येक गावी
16	घरोघरी	प्रत्येक घरी	सर्व घरांत
17	दारोदारी	प्रत्येक दाराशी	दारोदार
18	ठायीठायी	प्रत्येक ठिकाणी	सर्व ठिकाणी
19	पदोपदी	प्रत्येक पाऊलावर	वारंवार
20	क्षणोक्षणी	प्रत्येक क्षणी	सतत

अव्ययीभाव समासाची वाक्यातील उदाहरणे

1. मी प्रतिदिन वर्तमानपत्र वाचतो.
2. ती दररोज अभ्यास करते.
3. त्याने यथाशक्ती गरीबांना मदत केली.
4. सैनिकाने आमरण देशासाठी संघर्ष केला.
5. ही योजना गावोगाव पोहोचली.
6. दिवाळीत घरोघरी दिवे लावले जातात.
7. परिस्थिती क्षणोक्षणी बदलत होती.
8. त्याची प्रगती दिवसेंदिवस होत आहे.
9. विद्यार्थ्यांनी यथाक्रम आपली उत्तरे दिली.
10. तो वर्षानुवर्षे या संस्थेत काम करीत आहे.
11. विद्यार्थी प्रतिक्षण शिक्षकांचे मार्गदर्शन घेत होते.
12. कार्यक्रम यथासांग पार पडला.
13. शेतकरी यथाशक्ती शेतीची काळजी घेतो.
14. गावातील ही बातमी दारोदारी पोहोचली.
15. जीवनात पदोपदी नवीन अनुभव मिळतात.

अव्ययीभाव समास कसा ओळखावा?

1. प्रथम सामासिक शब्द ओळखा.
2. त्या शब्दाचा योग्य विग्रह करा.
3. पहिले पद प्रधान आहे का ते पाहा.
4. सामासिक शब्द वाक्यात अव्यय किंवा क्रियाविशेषणाप्रमाणे वापरला आहे का ते पाहा.
5. “प्रत्येक”, “प्रमाणे”, “पासून”, “पर्यंत”, “दर” असा अर्थ मिळतो का ते तपासा.

उदा. प्रतिदिन → प्रत्येक दिवशी

“तो प्रतिदिन अभ्यास करतो.” या वाक्यात “प्रतिदिन” हा शब्द “कधी अभ्यास करतो?” या प्रश्नाचे उत्तर देतो. म्हणून प्रतिदिन हा अव्ययीभाव समास आहे.

सरावासाठी प्रश्न

खालील सामासिक शब्दांचा विग्रह करून समासाचा प्रकार ओळखा.

1. आजन्म
2. आमरण
3. प्रतिदिन
4. प्रतिक्षण
5. यथाशक्ती
6. यथामती
7. यथाक्रम
8. दररोज
9. दरवर्षी
10. गावोगाव
11. घरोघरी
12. दारोदारी
13. पदोपदी
14. क्षणोक्षणी
15. दिवसेंदिवस
16. वर्षानुवर्षे
17. जन्मोजन्मी
18. प्रतिमहिना
19. यथासमय
20. ठायीठायी

सर्व २० सराव प्रश्नांची उत्तरे

क्र.	सामासिक शब्द	विग्रह	समासाचा प्रकार
1	आजन्म	जन्मापासून	अव्ययीभाव
2	आमरण	मरणापर्यंत	अव्ययीभाव
3	प्रतिदिन	प्रत्येक दिवशी	अव्ययीभाव
4	प्रतिक्षण	प्रत्येक क्षणाला	अव्ययीभाव
5	यथाशक्ती	शक्तीप्रमाणे	अव्ययीभाव
6	यथामती	मतीप्रमाणे	अव्ययीभाव
7	यथाक्रम	क्रमाप्रमाणे	अव्ययीभाव
8	दररोज	दर एका दिवशी	अव्ययीभाव
9	दरवर्षी	दर एका वर्षी	अव्ययीभाव
10	गावोगाव	प्रत्येक गावात	अव्ययीभाव
11	घरोघरी	प्रत्येक घरी	अव्ययीभाव
12	दारोदारी	प्रत्येक दाराशी	अव्ययीभाव
13	पदोपदी	प्रत्येक पाऊलावर	अव्ययीभाव
14	क्षणोक्षणी	प्रत्येक क्षणी	अव्ययीभाव
15	दिवसेंदिवस	प्रत्येक दिवसागणिक	अव्ययीभाव
16	वर्षानुवर्षे	प्रत्येक वर्षानंतर / अनेक वर्षे	अव्ययीभाव
17	जन्मोजन्मी	प्रत्येक जन्मी	अव्ययीभाव
18	प्रतिमहिना	प्रत्येक महिन्याला	अव्ययीभाव
19	यथासमय	समयाप्रमाणे / योग्य वेळी	अव्ययीभाव
20	ठायीठायी	प्रत्येक ठिकाणी	अव्ययीभाव

निष्कर्ष

अव्ययीभाव समास ओळखण्यासाठी सर्वप्रथम सामासिक शब्दाचा विग्रह करावा. त्यानंतर पहिले पद प्रधान आहे का आणि सामासिक शब्द वाक्यात अव्यय किंवा क्रियाविशेषणाप्रमाणे वापरला आहे का हे पाहावे.

आजन्म, आमरण, प्रतिदिन, प्रतिक्षण, यथाशक्ती, यथामती, दररोज, गावोगाव, घरोघरी, पदोपदी, क्षणोक्षणी यांसारखी उदाहरणे लक्षात ठेवल्यास अव्ययीभाव समास ओळखणे सोपे जाते.

Rukmini Classes – मराठी व्याकरण