शब्दसिद्धी – उपसर्गघटित व प्रत्ययघटित शब्द | मराठी व्याकरण | सोपे स्पष्टीकरण, उदाहरणे व सराव प्रश्न

-

 

📚 शब्दसिद्धी – उपसर्गघटित व प्रत्ययघटित शब्द

मराठी व्याकरण | सोपे स्पष्टीकरण | भरपूर उदाहरणे | सराव प्रश्न व उत्तरे

🌸 शब्दसिद्धी म्हणजे काय?

एखादा शब्द कोणत्या प्रकारे तयार झाला आहे, त्याची निर्मिती कशी झाली आहे किंवा मूळ शब्दापासून नवीन शब्द कसा तयार झाला आहे, याचा अभ्यास म्हणजे शब्दसिद्धी होय.

मराठी भाषेत अनेक शब्द हे मूळ शब्दाला काही घटक जोडून तयार झालेले असतात. शब्दाच्या सुरुवातीला काही अक्षरे किंवा शब्दांश जोडल्यास नवीन शब्द तयार होतो, तर काही वेळा शब्दाच्या शेवटी अक्षरे किंवा शब्दांश जोडल्याने नवीन शब्द तयार होतो.

🎯 या धड्यात आपण काय शिकणार?

  • शब्दसिद्धीचा अर्थ
  • उपसर्ग म्हणजे काय?
  • उपसर्गघटित शब्द म्हणजे काय?
  • प्रत्यय म्हणजे काय?
  • प्रत्ययघटित शब्द म्हणजे काय?
  • उपसर्गघटित व प्रत्ययघटित शब्द ओळखण्याची पद्धत
  • विविध उदाहरणे
  • सराव प्रश्न
  • सराव प्रश्नांची उत्तरमाला

📖 शब्दांची निर्मिती

शब्द तयार करण्याच्या प्रक्रियेत मूळ शब्दाला काही घटक जोडले जातात. त्यातून नवीन अर्थाचा शब्द तयार होतो.

प्रकार काय जोडले जाते? उदाहरण
उपसर्गघटित शब्द शब्दाच्या आधी उपसर्ग सु + गंध = सुगंध
प्रत्ययघटित शब्द शब्दाच्या शेवटी प्रत्यय सुंदर + ता = सुंदरता

🔵 उपसर्ग म्हणजे काय?

मूळ शब्दाच्या आधी लागून त्या शब्दाच्या अर्थामध्ये बदल किंवा विशेष अर्थ निर्माण करणाऱ्या शब्दांशाला उपसर्ग म्हणतात.

उपसर्ग + मूळ शब्द = नवीन शब्द

📌 उपसर्गघटित शब्दांची उदाहरणे

उपसर्ग मूळ शब्द नवीन शब्द
अ योग्य अयोग्य
अन न्याय अन्याय
सु गंध सुगंध
सु शिक्षित सुशिक्षित
प्र गती प्रगती
उप नगर उपनगर
प्रति दिन प्रतिदिन
अनु करण अनुकरण
अव गुण अवगुण
वि चार विचार
परि क्रम परिक्रम
उप हार उपहार

🌟 आणखी उपसर्गघटित शब्द

  • अ + सत्य = असत्य
  • अ + शक्य = अशक्य
  • अ + ज्ञान = अज्ञान
  • सु + विचार = सुविचार
  • सु + पुत्र = सुपुत्र
  • सु + भाग्य = सुभाग्य
  • प्र + स्थान = प्रस्थान
  • प्र + चार = प्रचार
  • उप + देश = उपदेश
  • उप + कार = उपकार
  • प्रति + पक्ष = प्रतिपक्ष
  • प्रति + उत्तर = प्रतिउत्तर
  • अनु + भव = अनुभव
  • अनु + वाद = अनुवाद
  • अव + मान = अवमान
  • वि + ज्ञान = विज्ञान

💡 उपसर्गघटित शब्द ओळखण्याची सोपी युक्ती

शब्दाच्या सुरुवातीला एखादा उपसर्ग जोडलेला आहे का हे पाहा. तो उपसर्ग काढल्यानंतर मूळ शब्द मिळत असेल, तर तो शब्द उपसर्गघटित शब्द असू शकतो.

उदा. सु + गंध = सुगंध
येथे ‘सु’ हा उपसर्ग आहे आणि ‘गंध’ हा मूळ शब्द आहे.

🟣 प्रत्यय म्हणजे काय?

मूळ शब्दाच्या शेवटी लागून नवीन शब्द तयार करणाऱ्या शब्दांशाला प्रत्यय म्हणतात.

मूळ शब्द + प्रत्यय = नवीन शब्द

📌 प्रत्ययघटित शब्दांची उदाहरणे

मूळ शब्द प्रत्यय प्रत्ययघटित शब्द
सुंदर ता सुंदरता
गोड वा गोडवा
शहाणा पणा शहाणपणा
भोळा पणा भोळेपणा
आपला की आपुलकी
समाज इक सामाजिक
इतिहास इक ऐतिहासिक
मानव ता मानवता
मित्र ता मित्रता
प्रामाणिक पणा प्रामाणिकपणा

🌟 आणखी प्रत्ययघटित शब्द

  • माणूस + की = माणुसकी
  • आपला + पणा = आपलेपणा
  • गोड + वा = गोडवा
  • मोठा + पणा = मोठेपणा
  • लहान + पणा = लहानपणा
  • मित्र + ता = मित्रता
  • स्वतंत्र + ता = स्वतंत्रता
  • समान + ता = समानता
  • शूर + पणा = शूरपणा
  • भोळा + पणा = भोळेपणा
  • बाल + पणा = बालपणा
  • मानव + ता = मानवता

⚖️ उपसर्गघटित आणि प्रत्ययघटित शब्दांतील फरक

उपसर्गघटित शब्द प्रत्ययघटित शब्द
उपसर्ग मूळ शब्दाच्या आधी लागतो. प्रत्यय मूळ शब्दाच्या शेवटी लागतो.
सु + गंध = सुगंध सुंदर + ता = सुंदरता
अ + सत्य = असत्य गोड + वा = गोडवा
उप + हार = उपहार मित्र + ता = मित्रता

🧠 परीक्षेसाठी महत्त्वाची युक्ती

शब्दाच्या आधी काही जोडले आहे → उपसर्ग
शब्दाच्या शेवटी काही जोडले आहे → प्रत्यय

म्हणून एक छोटी युक्ती लक्षात ठेवा:

उपसर्ग = आधी   🔵   प्रत्यय = नंतर 🟣

✍️ सरावासाठी प्रश्न

प्रश्न १ : खालील शब्दांतील उपसर्ग ओळखा.

  1. असत्य
  2. अयोग्य
  3. सुगंध
  4. उपहार
  5. प्रगती
  6. अनुवाद
  7. अवगुण
  8. प्रतिदिन

प्रश्न २ : खालील शब्दांचे उपसर्ग आणि मूळ शब्द वेगळे करा.

  1. अन्याय
  2. सुविचार
  3. उपदेश
  4. प्रचार
  5. अनुभव
  6. अवमान

प्रश्न ३ : खालील शब्दांतील प्रत्यय ओळखा.

  1. सुंदरता
  2. गोडवा
  3. मित्रता
  4. मानवता
  5. शहाणपणा
  6. सामाजिक
  7. माणुसकी
  8. प्रामाणिकपणा

प्रश्न ४ : खालील शब्दांचे मूळ शब्द आणि प्रत्यय वेगळे करा.

  1. सुंदरता
  2. मित्रता
  3. मानवता
  4. गोडवा
  5. शहाणपणा
  6. माणुसकी

प्रश्न ५ : खालील शब्द उपसर्गघटित आहेत की प्रत्ययघटित ते लिहा.

  1. असत्य
  2. सुंदरता
  3. उपहार
  4. गोडवा
  5. प्रगती
  6. मित्रता
  7. अनुवाद
  8. मानवता

प्रश्न ६ : योग्य पर्याय निवडा.

1. ‘सुगंध’ या शब्दातील उपसर्ग कोणता?

अ) सु    ब) गंध    क) सुगं    ड) ध

2. ‘सुंदरता’ या शब्दातील प्रत्यय कोणता?

अ) सुंदर    ब) ता    क) दर    ड) रता

3. ‘उपहार’ हा कोणत्या प्रकारचा शब्द आहे?

अ) प्रत्ययघटित    ब) उपसर्गघटित    क) सामासिक    ड) अभ्यस्त

4. ‘गोडवा’ हा कोणत्या प्रकारचा शब्द आहे?

अ) उपसर्गघटित    ब) प्रत्ययघटित    क) सामासिक    ड) पुनरुक्त

✅ सराव प्रश्नांची उत्तरे

प्रश्न १ ची उत्तरे

  1. असत्य — अ
  2. अयोग्य — अ
  3. सुगंध — सु
  4. उपहार — उप
  5. प्रगती — प्र
  6. अनुवाद — अनु
  7. अवगुण — अव
  8. प्रतिदिन — प्रति

प्रश्न २ ची उत्तरे

  1. अन्याय = अन + न्याय
  2. सुविचार = सु + विचार
  3. उपदेश = उप + देश
  4. प्रचार = प्र + चार
  5. अनुभव = अनु + भव
  6. अवमान = अव + मान

प्रश्न ३ ची उत्तरे

  1. सुंदरता — ता
  2. गोडवा — वा
  3. मित्रता — ता
  4. मानवता — ता
  5. शहाणपणा — पणा
  6. सामाजिक — इक
  7. माणुसकी — की
  8. प्रामाणिकपणा — पणा

प्रश्न ४ ची उत्तरे

  1. सुंदरता = सुंदर + ता
  2. मित्रता = मित्र + ता
  3. मानवता = मानव + ता
  4. गोडवा = गोड + वा
  5. शहाणपणा = शहाणा + पणा
  6. माणुसकी = माणूस + की

प्रश्न ५ ची उत्तरे

शब्द प्रकार
असत्य उपसर्गघटित
सुंदरता प्रत्ययघटित
उपहार उपसर्गघटित
गोडवा प्रत्ययघटित
प्रगती उपसर्गघटित
मित्रता प्रत्ययघटित
अनुवाद उपसर्गघटित
मानवता प्रत्ययघटित

प्रश्न ६ ची उत्तरे

1. अ) सु

2. ब) ता

3. ब) उपसर्गघटित

4. ब) प्रत्ययघटित

⭐ परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे मुद्दे

  1. उपसर्ग हा मूळ शब्दाच्या आधी लागतो.
  2. प्रत्यय हा मूळ शब्दाच्या शेवटी लागतो.
  3. उपसर्ग लागून तयार झालेला शब्द म्हणजे उपसर्गघटित शब्द.
  4. प्रत्यय लागून तयार झालेला शब्द म्हणजे प्रत्ययघटित शब्द.
  5. शब्दाची फोड करताना मूळ शब्द आणि जोडलेला घटक ओळखणे महत्त्वाचे आहे.
  6. परीक्षेत शब्दाचा प्रकार विचारल्यास आधी शब्दाच्या सुरुवातीचा आणि शेवटचा भाग काळजीपूर्वक पाहावा.

🔖 झटपट उजळणी

उपसर्ग + मूळ शब्द = उपसर्गघटित शब्द

मूळ शब्द + प्रत्यय = प्रत्ययघटित शब्द

सु + गंध = सुगंध
उपसर्गघटित शब्द

सुंदर + ता = सुंदरता
प्रत्ययघटित शब्द

🌷 निष्कर्ष

शब्दसिद्धी हा मराठी व्याकरणातील महत्त्वाचा भाग आहे. शब्दाच्या आधी लागणारा घटक उपसर्ग आणि शब्दाच्या शेवटी लागणारा घटक प्रत्यय म्हणून ओळखला जातो.

त्यामुळे “आधी = उपसर्ग” आणि “नंतर = प्रत्यय” ही सोपी युक्ती लक्षात ठेवल्यास उपसर्गघटित आणि प्रत्ययघटित शब्द ओळखणे सोपे जाते.

📚 अभ्यास करा • सराव करा • परीक्षेत आत्मविश्वासाने लिहा!

Rukmini Classes | मराठी व्याकरण | शब्दसिद्धी

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

Worlds of Coordination – Std. 6 Geography | Complete Notes, Questions & Answers

-
Image
  🌍 3. Worlds of Coordination Exercise – Questions and Answers A) Solve the following questions as directed. 1) Choose the correct option by matching the right pairs from the ‘A’ and the ‘B’ groups. ‘A’ Group Tropic of Cancer Tropic of Capricorn The Antarctic Circle The Arctic Circle ‘B’ Group 23° 30′ South 23° 30′ North 66° 30′ North 66° 30′ South ✅ Answer: (b) 1 – B, 2 – A, 3 – D, 4 – C 2) Identify which are the true statements about latitudes and longitudes and choose the correct option. 1. The 0° latitude divides the Earth into two equal hemispheres. 2. The 0° and the 180° longitudes together divide the Earth into the eastern and the western hemispheres. 3. The length of all the longitudes is equal. 4. All latitudes are of the equal length. Options: A) 1, 3, 4 B) ...
Read more

बालसाहित्यिका गिरिजा कीर (स्थूलवाचन-1) प्रश्नोत्तरे | Class 10 Kumarbharati Marathi Medium

-
Image
  'बालसाहित्यिका गिरिजा कीर (स्थूलवाचन-1)' 'बालसाहित्यिका गिरिजा कीर (स्थूलवाचन-1)' हा धडा विद्यार्थ्यांना वाचनाची आवड, माणुसकी, चांगले संस्कार आणि महान व्यक्तींच्या कार्यातून प्रेरणा देतो. या लेखात या धड्याची संपूर्ण स्वाध्याय उत्तरे, परीक्षाभिमुख प्रश्नोत्तरे आणि सोप्या भाषेतील स्पष्टीकरण दिले आहे. ही उत्तरे महाराष्ट्र राज्य मंडळाच्या इयत्ता १० वी मराठी (कुमारभारती) अभ्यासक्रमानुसार तयार केली आहेत. विद्यार्थ्यांना अभ्यास, उजळणी आणि परीक्षेची तयारी करण्यासाठी हा लेख उपयुक्त ठरेल. कृती  (२)टीप लिहा : (अ) गिरिजा कीर यांच्या बालनाटिकांचे विशेष. उत्तर : गिरिजाबाईंनी बालकांसाठी सुद्धा लक्षणीय साहित्यनिर्मिती केली. त्यांनी नऊ ते बारा वर्षे वयोगटासाठी आणि खास बालवर्गासाठी (सुमारे पाच ते नऊ वर्षे) नाटिका लिहिल्या. बालकांचे वय लक्षात घेऊन त्यांनी साध्या, सोप्या व जोडाक्षरविरहित बालनाटिका देण्याचाही प्रयत्न केला. गिरिजाबाईंच्या बालनाटिकांचे त्या काळाच्या तुलनेत एक खूप महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे. साधारणपणे लहान मुलांना अद्भुतरम्य व चमत्कारावर आधारित कथानके आवडतात, असा समज असतो. गिर...
Read more

लक्ष्मी स्वाध्याय | कक्षा 10 हिंदी लोकभारती Chapter 2 प्रश्न-उत्तर | महाराष्ट्र बोर्ड | Rukmini Classes

-
Image
२. लक्ष्मी   (पहली इकाई) लक्ष्मी – स्वाध्याय | कक्षा 10 हिंदी लोकभारती (महाराष्ट्र बोर्ड) इस पोस्ट में कक्षा 10 हिंदी लोकभारती के अध्याय 2 – "लक्ष्मी" के सभी स्वाध्याय प्रश्नों के सरल, सटीक और परीक्षा-उपयोगी उत्तर दिए गए हैं। ये उत्तर महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षा मंडल (SSC Maharashtra Board) के नवीनतम पाठ्यक्रम के अनुसार तैयार किए गए हैं। विद्यार्थियों की आसान तैयारी के लिए उत्तर सरल भाषा में प्रस्तुत किए गए हैं। अब नीचे दिए गए सभी स्वाध्याय प्रश्नों के उत्तर पढ़ें। (२) उचित घटनाक्रम लगाकर वाक्‍य फिर से लिखिए  ः १. उसके गले में रस्‍सी थी ।  २. रहमान बड़ा मूर्ख है ।  ३. वह लक्ष्मी को सड़क पर ले आया ।  4. उसने तुम्‍हें बड़ी बेदर्दी से पीटा है ।। उत्तर :  १. उसने तुम्हें बेदर्दी से पीटा है। २.  रहमान बड़ा मूर्ख है। ३. उसके गले में रस्सी थी। ४.  वह लक्ष्मी को सड़क पर ले आया। (४) गलत वाक्य, सही करके लिखिए : १. करामत अली पिछले चार सालों से गाय की सेवा करता चला आ रहा था।  उत्तर   करामत अली पिछले एक साल से गाय की सेवा करता ...
Read more