इयत्ता 10वी मराठी व्याकरण – काळ | 12 प्रकार, उदाहरणे व सराव प्रश्न

 

       इयत्ता 10वी मराठी व्याकरण – 

काळ

काळ म्हणजे क्रियापदावरून एखादी क्रिया कोणत्या वेळी घडते, घडली किंवा घडणार आहे हे समजते.

काळाचे मुख्य प्रकार

मराठी व्याकरणात काळाचे तीन मुख्य प्रकार आहेत.

1. वर्तमानकाळ
2. भूतकाळ
3. भविष्यकाळ

काळाचे १२ उपप्रकार

मुख्य काळ	उपप्रकार
वर्तमानकाळ	१) साधा वर्तमानकाळ
	२) अपूर्ण वर्तमानकाळ
	३) पूर्ण वर्तमानकाळ
	४) रीती वर्तमानकाळ
भूतकाळ	५) साधा भूतकाळ
	६) अपूर्ण भूतकाळ
	७) पूर्ण भूतकाळ
	८) रीती भूतकाळ
भविष्यकाळ	९) साधा भविष्यकाळ
	१०) अपूर्ण भविष्यकाळ
	११) पूर्ण भविष्यकाळ
	१२) रीती भविष्यकाळ

१) वर्तमानकाळ

ज्या क्रियेतून क्रिया सध्या घडत आहे किंवा नेहमी घडते असे समजते, तो वर्तमानकाळ होय.

१. साधा वर्तमानकाळ

ज्या वाक्यात क्रिया नेहमीची, नियमित किंवा सवयीची असल्याचे समजते, तो साधा वर्तमानकाळ होय.

ओळख: करतो, करते, करतात, जातो, जाते, जातात इत्यादी क्रियापदांची रूपे आढळतात.

उदाहरणे:

1. मी रोज अभ्यास करतो.
2. राम शाळेत जातो.
3. आई स्वयंपाक करते.
4. मुले मैदानात खेळतात.
5. सूर्य पूर्वेला उगवतो.

२. अपूर्ण वर्तमानकाळ

जी क्रिया बोलण्याच्या वेळी सुरू आहे व पूर्ण झालेली नाही, तो अपूर्ण वर्तमानकाळ होय.

ओळख: करत आहे, करत आहेत, जात आहे, वाचत आहे अशा क्रियापदांची रूपे दिसतात.

उदाहरणे:

1. मी अभ्यास करत आहे.
2. राम पुस्तक वाचत आहे.
3. आई स्वयंपाक करत आहे.
4. मुले मैदानात खेळत आहेत.
5. शिक्षक विद्यार्थ्यांना शिकवत आहेत.

३. पूर्ण वर्तमानकाळ

जी क्रिया नुकतीच पूर्ण झालेली आहे आणि तिचा संबंध वर्तमानाशी आहे, तो पूर्ण वर्तमानकाळ होय.

ओळख: केला आहे, गेले आहे, वाचले आहे, झाले आहे अशा रचना आढळतात.

उदाहरणे:

1. मी अभ्यास केला आहे.
2. राम शाळेत गेला आहे.
3. आईने स्वयंपाक केला आहे.
4. मी पुस्तक वाचले आहे.
5. मुलांनी गृहपाठ पूर्ण केला आहे.

४. रीती वर्तमानकाळ

एखादी क्रिया नेहमीची किंवा सवयीची असून ती ठरावीक पद्धतीने घडते, असा अर्थ व्यक्त करणारा काळ म्हणजे रीती वर्तमानकाळ.

ओळख: करीत असतो, करीत असते, करीत असतात अशा रचना आढळतात.

उदाहरणे:

1. तो रोज सकाळी व्यायाम करीत असतो.
2. ती दररोज देवाची पूजा करीत असते.
3. मुले संध्याकाळी मैदानात खेळत असतात.
4. शेतकरी सकाळी शेतात काम करीत असतो.
5. विद्यार्थी नियमित अभ्यास करीत असतात.

२) भूतकाळ

ज्या क्रियेतून एखादी क्रिया पूर्वी घडून गेली आहे असे समजते, तो भूतकाळ होय.

५. साधा भूतकाळ

ज्या वाक्यात भूतकाळात एखादी क्रिया घडून पूर्ण झाली असे समजते, तो साधा भूतकाळ होय.

ओळख: केला, गेलो, आले, खेळले, वाचले इत्यादी रूपे आढळतात.

उदाहरणे:

1. मी काल अभ्यास केला.
2. राम शाळेत गेला.
3. सीताने पुस्तक वाचले.
4. मुले मैदानात खेळली.
5. आईने स्वयंपाक केला.

६. अपूर्ण भूतकाळ

भूतकाळात एखादी क्रिया सुरू होती किंवा चालू होती, तो अपूर्ण भूतकाळ होय.

ओळख: करत होतो, करत होती, करत होते अशा रचना आढळतात.

उदाहरणे:

1. मी अभ्यास करत होतो.
2. राम पुस्तक वाचत होता.
3. आई स्वयंपाक करत होती.
4. मुले मैदानात खेळत होती.
5. पाऊस पडत होता.

७. पूर्ण भूतकाळ

भूतकाळातील एखादी क्रिया दुसऱ्या भूतकालीन घटनेपूर्वी पूर्ण झालेली होती, तो पूर्ण भूतकाळ होय.

ओळख: केला होता, गेले होते, वाचले होते अशा रचना आढळतात.

उदाहरणे:

1. मी अभ्यास केला होता.
2. राम शाळेत गेला होता.
3. सीताने पुस्तक वाचले होते.
4. आईने स्वयंपाक केला होता.
5. मुलांनी गृहपाठ पूर्ण केला होता.

८. रीती भूतकाळ

भूतकाळात एखादी क्रिया नेहमी किंवा सवयीने घडत असे, तो रीती भूतकाळ होय.

ओळख: करीत असे, जात असे, खेळत असे अशा रचना आढळतात.

उदाहरणे:

1. मी रोज सकाळी व्यायाम करीत असे.
2. राम दररोज शाळेत जात असे.
3. आई सकाळी पूजा करीत असे.
4. मुले संध्याकाळी मैदानात खेळत असत.
5. आजोबा रोज वर्तमानपत्र वाचत असत.

३) भविष्यकाळ

ज्या क्रियेतून एखादी क्रिया पुढील काळात घडणार आहे असे समजते, तो भविष्यकाळ होय.

९. साधा भविष्यकाळ

भविष्यात एखादी क्रिया घडणार आहे असे सामान्यपणे दर्शविणारा काळ म्हणजे साधा भविष्यकाळ.

ओळख: करेन, करील, करणार, जाईन, जाईल, येतील इत्यादी रूपे आढळतात.

उदाहरणे:

1. मी उद्या अभ्यास करेन.
2. राम उद्या शाळेत जाईल.
3. आई संध्याकाळी स्वयंपाक करेल.
4. मुले उद्या मैदानात खेळतील.
5. आम्ही पुढील आठवड्यात प्रवास करू.

१०. अपूर्ण भविष्यकाळ

भविष्यात एखाद्या ठरावीक वेळी एखादी क्रिया सुरू असण्याची शक्यता दर्शविणारा काळ म्हणजे अपूर्ण भविष्यकाळ.

ओळख: करत असेन, करत असेल, करत असतील अशा रचना आढळतात.

उदाहरणे:

1. उद्या याच वेळी मी अभ्यास करत असेन.
2. राम संध्याकाळी पुस्तक वाचत असेल.
3. आई त्या वेळी स्वयंपाक करत असेल.
4. मुले उद्या मैदानात खेळत असतील.
5. शिक्षक विद्यार्थ्यांना शिकवत असतील.

११. पूर्ण भविष्यकाळ

भविष्यातील एखाद्या ठरावीक वेळेपर्यंत एखादी क्रिया पूर्ण झालेली असेल, असा अर्थ दर्शविणारा काळ म्हणजे पूर्ण भविष्यकाळ.

ओळख: केलेला असेल, गेलेला असेल, पूर्ण केले असेल अशा रचना आढळतात.

उदाहरणे:

1. उद्यापर्यंत मी अभ्यास पूर्ण केलेला असेल.
2. संध्याकाळपर्यंत राम घरी गेलेला असेल.
3. तोपर्यंत आईने स्वयंपाक केलेला असेल.
4. उद्यापर्यंत विद्यार्थ्यांनी गृहपाठ पूर्ण केलेला असेल.
5. पुढील आठवड्यापर्यंत आम्ही काम पूर्ण केलेले असेल.

१२. रीती भविष्यकाळ

भविष्यात एखादी क्रिया नेहमीच्या पद्धतीने किंवा सवयीने घडत राहील, असा अर्थ व्यक्त करणारा काळ म्हणजे रीती भविष्यकाळ.

ओळख: करीत असेल, जात असेल, खेळत असतील अशा रचना आढळतात.

उदाहरणे:

1. तो रोज सकाळी व्यायाम करीत असेल.
2. राम दररोज शाळेत जात असेल.
3. ती नियमित अभ्यास करीत असेल.
4. मुले संध्याकाळी मैदानात खेळत असतील.
5. शेतकरी रोज शेतात काम करीत असेल.

काळ ओळखा

खालील वाक्यांचा काळ ओळखा.

1. मी रोज शाळेत जातो.
2. सीमा पुस्तक वाचत आहे.
3. राम काल बाजारात गेला.
4. आई स्वयंपाक करत होती.
5. मी उद्या पुण्याला जाईन.
6. मुलांनी गृहपाठ पूर्ण केला आहे.
7. मी अभ्यास केला होता.
8. तो रोज व्यायाम करीत असे.
9. उद्या याच वेळी मी अभ्यास करत असेन.
10. उद्यापर्यंत मी काम पूर्ण केलेले असेल.

सराव प्रश्न

प्रश्न १: खालील वाक्यांचा काळ ओळखा.

1. सूर्य पूर्वेला उगवतो.
2. मुले क्रिकेट खेळत आहेत.
3. मी काल चित्र काढले.
4. आईने जेवण बनवले होते.
5. तो उद्या मुंबईला जाईल.

प्रश्न २: खालील वाक्यांचे काळ बदला.

1. मी रोज अभ्यास करतो.
2. राम शाळेत जातो.
3. सीता पुस्तक वाचते.
4. मुले मैदानात खेळतात.
5. आई स्वयंपाक करते.

प्रश्न ३: योग्य पर्याय निवडा.

१) “मी उद्या अभ्यास करेन.” या वाक्यातील काळ कोणता?

• अ) वर्तमानकाळ
• ब) भूतकाळ
• क) भविष्यकाळ
• ड) अपूर्ण वर्तमानकाळ

उत्तर: क) भविष्यकाळ

२) “मी अभ्यास करत आहे.” या वाक्यातील काळ कोणता?

• अ) साधा वर्तमानकाळ
• ब) अपूर्ण वर्तमानकाळ
• क) साधा भूतकाळ
• ड) साधा भविष्यकाळ

उत्तर: ब) अपूर्ण वर्तमानकाळ

परीक्षेसाठी महत्त्वाचे

• वाक्यातील क्रियापद काळ ओळखण्यासाठी महत्त्वाचे असते.
• क्रिया सध्या घडत असेल तर वर्तमानकाळाचा विचार करा.
• क्रिया पूर्वी घडली असेल तर भूतकाळाचा विचार करा.
• क्रिया पुढे घडणार असेल तर भविष्यकाळाचा विचार करा.
• क्रियापदाचे रूप आणि वाक्याचा अर्थ दोन्ही लक्षात घेऊन काळ ओळखा.

निष्कर्ष

काळ हा मराठी व्याकरणातील महत्त्वाचा घटक आहे. वर्तमानकाळ, भूतकाळ आणि भविष्यकाळ हे तीन मुख्य काळ असून त्यांचे साधा, अपूर्ण, पूर्ण आणि रीती असे उपप्रकार अभ्यासले जातात. काळाची योग्य ओळख होण्यासाठी क्रियापदाचे रूप आणि वाक्याचा अर्थ यांचा बारकाईने विचार करणे आवश्यक आहे.