इयत्ता 10वी मराठी व्याकरण: शब्दांच्या जाती | नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रियापद | Maharashtra Board
शब्दांच्या जाती
वाक्यातील प्रत्येक शब्दाचा काही ना काही उपयोग असतो. त्या उपयोगानुसार शब्दांचे मुख्यतः आठ प्रकार केले आहेत. त्यांना शब्दांच्या जाती असे म्हणतात.
शब्दांच्या जातींचे ८ प्रकार
- नाम
- सर्वनाम
- विशेषण
- क्रियापद
- क्रियाविशेषण अव्यय
- शब्दयोगी अव्यय
- उभयान्वयी अव्यय
- केवलप्रयोगी अव्यय
१) नाम
अर्थ : व्यक्ती, वस्तू, प्राणी, स्थळ, पदार्थ, गुण, भावना किंवा कल्पना यांच्या नावाला नाम म्हणतात.
उदाहरणे :
- व्यक्ती – राम, सीता, शिक्षक
- वस्तू – पुस्तक, पेन, खुर्ची
- प्राणी – गाय, घोडा, वाघ
- स्थळ – मुंबई, पुणे, भारत
- पदार्थ – पाणी, दूध, सोने
- गुण – सौंदर्य, शौर्य, प्रामाणिकपणा
- भावना – आनंद, दुःख, प्रेम, राग
नामाचे मुख्य प्रकार
१. सामान्यनाम : समान जातीच्या वस्तू, व्यक्ती किंवा प्राण्यांच्या सामान्य नावाला सामान्यनाम म्हणतात.
उदा. मुलगा, नदी, शहर, पक्षी, फूल.
२. विशेषनाम : एखाद्या विशिष्ट व्यक्ती, स्थळ किंवा वस्तूचे विशेष नाव म्हणजे विशेषनाम.
उदा. राम, मुंबई, महाराष्ट्र, गोदावरी, हिमालय.
३. भाववाचक नाम : गुण, अवस्था, भावना किंवा कल्पना यांचे नाव म्हणजे भाववाचक नाम.
उदा. सौंदर्य, शौर्य, आनंद, दुःख, मैत्री, प्रामाणिकपणा.
उदाहरण : हुशार मुलगा शाळेत गेला. येथे मुलगा हे व्यक्तीचे नाव असल्यामुळे नाम आहे.
२) सर्वनाम
अर्थ : नामाचा वारंवार उपयोग टाळण्यासाठी नामाऐवजी वापरल्या जाणाऱ्या शब्दाला सर्वनाम म्हणतात.
उदाहरण :
राहुल शाळेत गेला. राहुलने पुस्तक घेतले. राहुलने अभ्यास केला.
हे वाक्य असे लिहिता येईल :
राहुल शाळेत गेला. त्याने पुस्तक घेतले. त्याने अभ्यास केला.
येथे त्याने हा शब्द राहुल या नामाऐवजी वापरला आहे. म्हणून त्याने = सर्वनाम.
उदाहरणे : मी, आम्ही, तू, तुम्ही, तो, ती, ते, आपण, स्वतः, कोण, काय, जो, जी, जे, हा, ही, हे.
३) विशेषण
अर्थ : नाम किंवा सर्वनामाचा गुण, संख्या, आकार, रंग, अवस्था इत्यादी विशेषता सांगणाऱ्या शब्दाला विशेषण म्हणतात.
उदाहरण : सुंदर फूल उमलले.
येथे फूल हे नाम आहे आणि सुंदर हा शब्द फुलाची विशेषता सांगतो. म्हणून सुंदर = विशेषण.
आणखी उदाहरणे :
- हुशार मुलगा.
- लाल फूल.
- मोठे घर.
- पाच पुस्तके.
- थोडे पाणी.
विशेषण ओळखण्याची पद्धत : नामाला कसा? कशी? कसे? किती? कोणता? कोणती? असे प्रश्न विचारल्यास विशेषण ओळखता येते.
उदा. सुंदर मुलगी.
मुलगी कशी? → सुंदर
म्हणून सुंदर = विशेषण.
४) क्रियापद
अर्थ : वाक्यातील कर्त्याने केलेली क्रिया किंवा घडलेली अवस्था दर्शविणाऱ्या शब्दाला क्रियापद म्हणतात.
उदाहरणे :
- राम धावतो.
- सीमा वाचते.
- मुलगा खेळतो.
- आई स्वयंपाक करते.
- पक्षी उडतो.
क्रियापद ओळखण्याची पद्धत : वाक्यात काय करतो? काय करते? काय केले? काय करणार? असे प्रश्न विचारल्यास क्रियापद ओळखता येते.
उदा. सोनाली पुस्तक वाचते.
सोनाली काय करते? → वाचते
म्हणून वाचते = क्रियापद.
५) क्रियाविशेषण अव्यय
अर्थ : क्रियापदाची विशेषता सांगणाऱ्या अविकारी शब्दाला क्रियाविशेषण अव्यय म्हणतात.
हे शब्द क्रिया कशी, केव्हा, कुठे, किती झाली हे सांगतात.
उदाहरण : तो हळू चालतो.
तो कसा चालतो? → हळू
म्हणून हळू = क्रियाविशेषण अव्यय.
उदाहरणे :
- तो लवकर आला.
- ती हळू बोलते.
- मुलगा पटकन धावला.
- मी काल मुंबईला गेले.
- तो येथे बसला.
- ती खूप हसली.
ओळख : क्रियापदाला कसा? केव्हा? कुठे? किती? असे प्रश्न विचारा.
६) शब्दयोगी अव्यय
अर्थ : नाम किंवा सर्वनामानंतर येऊन त्यांचा वाक्यातील इतर शब्दांशी संबंध दर्शविणाऱ्या अविकारी शब्दाला शब्दयोगी अव्यय म्हणतात.
उदाहरणे : साठी, जवळ, पासून, कडून, कडे, वर, खाली, मध्ये, मागे, पुढे, समोर, सोबत, शिवाय.
उदाहरण : आईसाठी मी फुले आणली.
येथे साठी हा शब्द आईचा इतर शब्दांशी संबंध दाखवतो. म्हणून साठी = शब्दयोगी अव्यय.
आणखी उदाहरणे :
- माझ्या जवळ एक पुस्तक आहे.
- शाळेच्या समोर मैदान आहे.
- माझ्या सोबत माझा मित्र आहे.
- घराच्या मागे बाग आहे.
- टेबलाच्या वर पुस्तक आहे.
७) उभयान्वयी अव्यय
अर्थ : दोन शब्द, दोन वाक्ये किंवा दोन वाक्यांश यांना जोडणाऱ्या अविकारी शब्दाला उभयान्वयी अव्यय म्हणतात.
उदाहरण : राम आणि श्याम मित्र आहेत.
येथे आणि हा शब्द राम आणि श्याम या दोन शब्दांना जोडतो. म्हणून आणि = उभयान्वयी अव्यय.
उदाहरणे :
- राम आणि श्याम.
- चहा किंवा कॉफी.
- तो हुशार आहे पण आळशी आहे.
- मी शाळेत गेलो कारण मला अभ्यास करायचा होता.
- पाऊस आला म्हणून आम्ही घरी राहिलो.
सामान्य उभयान्वयी अव्यये : आणि, पण, किंवा, अथवा, कारण, म्हणून, तसेच, परंतु, जर-तर.
८) केवलप्रयोगी अव्यय
अर्थ : मनातील अचानक व्यक्त होणारी भावना दर्शविणाऱ्या अविकारी शब्दाला केवलप्रयोगी अव्यय म्हणतात.
यामधून आनंद, दुःख, आश्चर्य, भीती, कौतुक, राग, तिरस्कार इत्यादी भावना व्यक्त होतात.
उदाहरणे :
- वा! किती सुंदर चित्र आहे!
- अरेरे! तो पडला.
- बापरे! किती मोठा साप!
- शाब्बास! तू छान काम केलेस.
- छे! असे करू नये.
- अहो! इकडे या.
- अरे! तू येथे कसा?
भावना आणि उदाहरणे
| भावना | उदाहरण |
|---|---|
| आनंद | वा! |
| दुःख | अरेरे! |
| आश्चर्य | बापरे! |
| कौतुक | शाब्बास! |
| तिरस्कार | छे! |
⭐ आठही शब्दांच्या जाती एका उदाहरणातून
अरे! तो हुशार मुलगा आज पटकन शाळेत गेला आणि त्याने मित्रासाठी पुस्तक आणले.
- अरे! → केवलप्रयोगी अव्यय
- तो → सर्वनाम
- हुशार → विशेषण
- मुलगा → नाम
- आज → क्रियाविशेषण अव्यय
- पटकन → क्रियाविशेषण अव्यय
- गेला → क्रियापद
- आणि → उभयान्वयी अव्यय
- मित्रासाठी → शब्दयोगी अव्यय
📌 परीक्षेसाठी लक्षात ठेवा
| शब्दांची जात | मुख्य ओळख |
|---|---|
| नाम | नाव सांगते |
| सर्वनाम | नामाऐवजी येते |
| विशेषण | नामाची विशेषता सांगते |
| क्रियापद | क्रिया किंवा अवस्था सांगते |
| क्रियाविशेषण अव्यय | क्रियापदाची विशेषता सांगते |
| शब्दयोगी अव्यय | संबंध दाखवते |
| उभयान्वयी अव्यय | शब्द किंवा वाक्य जोडते |
| केवलप्रयोगी अव्यय | भावना व्यक्त करते |
Comments
Post a Comment