इयत्ता 10 वी विज्ञान भाग 1 धडा 2 : मूलद्रव्यांचे आवर्ती वर्गीकरण | स्वाध्याय प्रश्न व उत्तरे

 

इयत्ता 10 वी विज्ञान भाग 1

धडा 2 : मूलद्रव्यांचे आवर्ती वर्गीकरण

स्वाध्याय – प्रश्न व उत्तरे

---

प्रश्न 1. स्तंभ क्र. 1 शी जुळेल अशा प्रकारे स्तंभ क्र. 2 व 3 ची फेरमांडणी करा.

उत्तर :

स्तंभ क्र. 1	स्तंभ क्र. 2	स्तंभ क्र. 3
i. त्रिक	इ. पहिल्या व तिसऱ्या अणुवस्तुमानांची सरासरी	5. डोबेरायनर
ii. अष्टक	ई. आठव्या मूलद्रव्याचे गुणधर्म पहिल्यासारखे	3. न्यूलेण्ड्स
iii. अणुअंक	उ. अणुकेंद्रकावरील धनप्रभार	6. मोझले
iv. आवर्त	ऊ. गुणधर्मांमध्ये क्रमाक्रमाने बदल	1. मेंडेलीव्ह
v. अणुकेंद्रक	आ. एकक वस्तुमान व धनप्रभार	4. रदरफोर्ड
vi. इलेक्ट्रॉन	अ. सर्व अणूंमधील हलका व ऋणप्रभारी कण	2. थॉमसन

प्रश्न 2. योग्य पर्याय निवडून विधान पूर्ण लिहा.

अ. अल्क धातूच्या बाह्यतम कक्षातील इलेक्ट्रॉनांची संख्या ............ आहे.

उत्तर : 1

आ. अल्कधर्मी मृदा धातूंची संयुजा 2 आहे. म्हणजे त्यांची आधुनिक आवर्तसारणीत जागा ............ मध्ये आहे.

उत्तर : गण 2

इ. मूलद्रव्य X च्या क्लोराइडचे रेणुसूत्र XCl आहे. X हे मूलद्रव्य आवर्तसारणीत ज्या गणात असेल त्या गणात पुढीलपैकी कोणते मूलद्रव्य असेल?

उत्तर : Na

ई. आधुनिक आवर्तसारणीत अधातू कोणत्या खंडात आहेत?

उत्तर : p-खंड

---

प्रश्न 3. एका मूलद्रव्याचे इलेक्ट्रॉन संरूपण 2,8,2 असे आहे. यावरून खालील प्रश्नांची उत्तरे लिहा.

अ. या मूलद्रव्याचा अणुअंक किती?

उत्तर : 2 + 8 + 2 = 12

आ. या मूलद्रव्याचा गण कोणता?

उत्तर : गण 2

इ. हे मूलद्रव्य कोणत्या आवर्तीत आहे?

उत्तर : तिसऱ्या आवर्तीत

ई. या मूलद्रव्याचे रासायनिक गुणधर्म खालीलपैकी कोणत्या मूलद्रव्यासारखे असतील?

N (7), Be (4), Ar (18), Cl (17)

उत्तर : Be (4)

---

इयत्ता 10 वी विज्ञान भाग 1
मूलद्रव्यांचे आवर्ती वर्गीकरण – स्वाध्याय प्रश्नोत्तरे

प्रश्न 4. दिलेल्या अणुअंकांच्या आधारे खालील मूलद्रव्यांचे इलेक्ट्रॉन संरूपण लिहा. त्यावरून प्रश्नांची उत्तरे स्पष्टीकरणासहित लिहा.

अ. Li (3), Si (14), He (2), Na (11), P (15) यांच्यापैकी तिसऱ्या आवर्तीतील मूलद्रव्ये कोणती?

उत्तर : Si, Na आणि P ही तिसऱ्या आवर्तातील मूलद्रव्ये आहेत.

इलेक्ट्रॉन संरूपण :

Si (14) = 2, 8, 4

Na (11) = 2, 8, 1

P (15) = 2, 8, 5

---

आ. H (1), N (7), Ca (20), S (16), Be (4), Ar (18) यांच्यापैकी दुसऱ्या गणातील मूलद्रव्य कोणती?

उत्तर : Be (4) आणि Ca (20) ही दुसऱ्या गणातील मूलद्रव्ये आहेत.

इलेक्ट्रॉन संरूपण :

Be (4) = 2, 2

Ca (20) = 2, 8, 8, 2

---

इ. N (7), C (6), O (8), B (5), Al (13) यांच्यापैकी सर्वाधिक विद्युतऋण मूलद्रव्य कोणते?

उत्तर : O (ऑक्सिजन)

कारण आवर्तात डावीकडून उजवीकडे जाताना विद्युतऋणता वाढते.

---

ई. Be (4), C (6), O (8), B (5), Al (13) यांच्यापैकी सर्वाधिक विद्युतधन मूलद्रव्य कोणते?

उत्तर : Al (ॲल्युमिनियम)

कारण Al हे या दिलेल्या मूलद्रव्यांमध्ये सर्वाधिक धातू-गुणधर्म असलेले मूलद्रव्य आहे.

---

उ. Na (11), P (15), Cl (17), Si (14), Mg (12) यांच्यापैकी सर्वाधिक अणुकायमान असलेला अणू कोणता?

उत्तर : Na (सोडियम)

तिसऱ्या आवर्तात डावीकडून उजवीकडे जाताना अणुत्रिज्या कमी होते. त्यामुळे Na ची अणुत्रिज्या सर्वाधिक आहे.

---

ऊ. K (19), Li (3), Na (11), Be (4) यांच्यापैकी सर्वात कमी अणुत्रिज्या असलेला अणू कोणता?

उत्तर : Be (बेरिलियम)

Be हा दुसऱ्या आवर्तात असून Li पेक्षा त्याची अणुत्रिज्या कमी आहे.

---

ए. Al (13), Si (14), Na (11), Mg (12), S (16) यांच्यापैकी सर्वाधिक धातू-गुणधर्म असलेले मूलद्रव्य कोणते?

उत्तर : Na (सोडियम)

कारण आवर्तात डावीकडून उजवीकडे जाताना धातू-गुणधर्म कमी होत जातो.

---

ऐ. C (6), Li (3), F (9), N (7), O (8) यांच्यापैकी सर्वाधिक अधातू-गुणधर्म असलेले मूलद्रव्य कोणते?

उत्तर : F (फ्लुओरीन)

कारण आवर्तात डावीकडून उजवीकडे जाताना अधातू-गुणधर्म वाढतो.

---

प्रश्न 5. वर्णनावरून मूलद्रव्याचे नाव व संज्ञा लिहा.

अ. सर्वात लहान आकारमानाचा अणू

उत्तर : हेलियम (He)

आ. सर्वात कमी अणुवस्तुमानाचा अणू

उत्तर : हायड्रोजन (H)

इ. सर्वाधिक विद्युतऋण अणू

उत्तर : फ्लुओरीन (F)

ई. सर्वात कमी अणुत्रिज्या असलेला राजवायू

उत्तर : हेलियम (He)

उ. सर्वाधिक अभिक्रियाशील अधातू

उत्तर : फ्लुओरीन (F)

प्रश्न ६. थोडक्यात टिपा लिहा.

अ. मेंडेलीव्हचा आवर्ती नियम

उत्तर : मूलद्रव्यांची त्यांच्या अणुवस्तुमानाच्या चढत्या क्रमाने मांडणी केली असता, ठरावीक अवधीनंतर भौतिक व रासायनिक गुणधर्मांत सारखेपणा असलेल्या मूलद्रव्यांची पुनरावृत्ती होते. मूलद्रव्यांचे गुणधर्म हे त्यांच्या अणुवस्तुमानाचे आवर्ती फलन आहे.

आ. आधुनिक आवर्तसारणीची रचना

उत्तर :

1. आधुनिक आवर्तसारणीमध्ये मूलद्रव्ये त्यांच्या अणुअंकाच्या चढत्या क्रमाने मांडलेली आहेत.
2. आधुनिक आवर्तसारणीमध्ये ७ आडव्या ओळी असून त्यांना आवर्त म्हणतात. तसेच १८ उभे स्तंभ असून त्यांना गण म्हणतात.
3. आवर्तसारणीमध्ये एकूण ११८ मूलद्रव्यांसाठी जागा आहे. त्यातील तळाशी दोन ओळी स्वतंत्रपणे दाखविल्या असून त्यांना लॅन्थॅनाइड व ॲक्टिनाइड श्रेणी म्हणतात.
4. इलेक्ट्रॉन संरचनेनुसार आवर्तसारणीचे s, p, d आणि f असे चार खंड केले आहेत.
5. s-खंडात गण १ व २, p-खंडात गण १३ ते १८, d-खंडात गण ३ ते १२ आणि f-खंडात लॅन्थॅनाइड व ॲक्टिनाइड श्रेणी येतात.
6. d-खंडातील मूलद्रव्यांना संक्रमक मूलद्रव्ये म्हणतात.
7. आवर्तसारणीमध्ये नागमोडी रेषा दाखविली असून तिच्या डाव्या बाजूला धातू व उजव्या बाजूला अधातू असतात. नागमोडी रेषेजवळ उपधातू असतात.

इ. समस्थानिकांचे मेंडेलीव्हच्या व आधुनिक आवर्तसारणीतील स्थान

उत्तर : मेंडेलीव्हच्या आवर्तसारणीमध्ये समस्थानिकांना योग्य स्थान देणे कठीण होते, कारण समस्थानिकांचे रासायनिक गुणधर्म समान असले तरी अणुवस्तुमान वेगवेगळे असते. आधुनिक आवर्तसारणीमध्ये मूलद्रव्यांची मांडणी अणुअंकानुसार केली असल्याने समस्थानिकांना एकाच स्थानावर ठेवता येते. उदाहरणार्थ, ³⁵₁₇Cl व ³⁷₁₇Cl यांचा अणुअंक समान असल्यामुळे त्यांना एकाच स्थानावर ठेवले जाते.

 प्रश्न ७. शास्त्रीय कारणे लिहा.

अ. आवर्तामध्ये डावीकडून उजवीकडे जाताना अणुत्रिज्या कमी होत जाते.

उत्तर :

1. आवर्तामध्ये डावीकडून उजवीकडे जाताना अणुअंक एक-एकने वाढतो व त्यामुळे केंद्रकावरील धनप्रभार वाढतो.
2. वाढीव केंद्रकीय धनप्रभारामुळे इलेक्ट्रॉन केंद्रकाकडे अधिक खेचले जातात. त्यामुळे अणूचा आकार कमी होतो व अणुत्रिज्या कमी होत जाते.

आ. आवर्तामध्ये डावीकडून उजवीकडे जाताना धातू-गुणधर्म कमी होत जातो.

उत्तर :

1. धातूंमध्ये इलेक्ट्रॉन देण्याची प्रवृत्ती असते. इलेक्ट्रॉन दिल्याने धनप्रभारित आयन तयार होतो. यालाच धातू-गुणधर्म म्हणतात.
2. आवर्तामध्ये डावीकडून उजवीकडे जाताना अणुअंक वाढतो, त्यामुळे केंद्रकीय धनप्रभार वाढतो व इलेक्ट्रॉन केंद्रकाकडे अधिक आकर्षिले जातात. त्यामुळे इलेक्ट्रॉन देण्याची प्रवृत्ती कमी होते आणि धातू-गुणधर्म कमी होत जातो.

इ. गणामध्ये वरून खाली जाताना अणुत्रिज्या वाढत जाते.

उत्तर :

1. गणामध्ये वरून खाली जाताना अणूची अधिक एक इलेक्ट्रॉन कवच वाढते.
2. नवीन कवचाची भर पडल्यामुळे अणुकेंद्रक व संयुजा-इलेक्ट्रॉन यांतील अंतर वाढते. त्यामुळे केंद्रकीय आकर्षण कमी होते व अणुत्रिज्या वाढते.

ई. एकाच गणामधील मूलद्रव्यांची संयुजा समान असते.

उत्तर : एका गणातील मूलद्रव्यांच्या बाह्यतम कवचातील संयुजा-इलेक्ट्रॉनची संख्या समान असते. त्यामुळे त्यांची संयुजा समान असते. उदा., गण १ मधील मूलद्रव्यांची संयुजा १ आणि गण २ मधील मूलद्रव्यांची संयुजा २ असते.

उ. तिसऱ्या कवचाची इलेक्ट्रॉन धारकता १८ असूनही दुसऱ्या आवर्तामध्ये फक्त आठ मूलद्रव्ये आहेत.

उत्तर :

1. आधुनिक आवर्तसारणीमध्ये सात आडव्या ओळी असून त्यांना आवर्त म्हणतात. आवर्तातील मूलद्रव्ये त्यांच्या अणुअंकाच्या चढत्या क्रमाने मांडली आहेत.
2. तिसऱ्या आवर्तामध्ये ८ मूलद्रव्ये आहेत व या आवर्ताची सुरुवात सोडियमपासून होते. तिसऱ्या आवर्तातील मूलद्रव्यांची संख्या इलेक्ट्रॉन संरचनेच्या नियमांनुसार ठरते.

प्रश्न ८. दिलेल्या वर्णनावरून नावे लिहा.

अ. K, L व M या कवचांमध्ये इलेक्ट्रॉन असलेला आवर्त.

उत्तर : तिसरा आवर्त.

आ. शून्य संयुजा असलेला गण.

उत्तर : गण १८.

इ. संयुजा १ असलेल्या अधातूचे कुल.

उत्तर : हॅलोजन कुल (गण १७).

ई. संयुजा १ असलेले धातूचे कुल.

उत्तर : गण १.

उ. संयुजा २ असलेले धातूचे कुल.

उत्तर : गण २.

ऊ. दुसऱ्या व तिसऱ्या आवर्तामध्ये धातुसदृश मूलद्रव्ये.

उत्तर : बोरॉन व सिलिकॉन.

ए. तिसऱ्या आवर्तामधील अधातू.

उत्तर : फॉस्फरस, सल्फर, क्लोरीन आणि ऑर्गॉन.

ऐ. संयुजा ४ असलेली दोन मूलद्रव्ये.

उत्तर : कार्बन व सिलिकॉन.